Օտարերկրացիների աշխատանքային միգրացիայի և արտաքսման կանոնների խոշոր վերանայում

ՀՀ ներքին գործերի նախարարությունը ներկայացրել է յոթ օրենքի նախագծից բաղկացած փաթեթ, որով փոփոխվում են «Օտարերկրացիների մասին» (2006, ՀՕ-47-Ն), «Ավտոմոբիլային տրանսպորտի մասին», «Տրանսպորտի մասին», «Պետական տուրքի մասին», «Գործունեության իրականացման ծանուցման մասին» օրենքները, Հարկային օրենսգիրքը և Վարչական իրավախախտումների վերաբերյալ օրենսգիրքը։ Փաթեթն ունի երկու առանձին, բայց փոխկապակցված ուղղություն։

Առաջինը վերաբերում է հարթակային տնտեսությանը (թվային հավելվածների միջոցով մատուցվող տաքսի, առաքման և փոխադրման ծառայություններ)։ 2024 թվականի սեպտեմբերից Հայաստանում գործում է թվային համակարգ, ըստ որի՝ միայն գրանցված հարթակի միջոցով կարող են ֆիզիկական անձինք՝ առանց անհատ ձեռնարկատեր հանդիսանալու, իրականացնել ուղևորափոխադրումներ, յուրաքանչյուր պատվերի համար ինքնաշխատ ձևակերպելով հսկիչ դրամարկղային կտրոն և վճարելով պետական տուրք։ Հիմնավորման համաձայն այս համակարգը գործնականում հաջողված է. հաշվառված է շուրջ 70 հազար ֆիզիկական անձ, և 2024 սեպտեմբեր-2025 հունիս ժամանակահատվածում հարթակների միջոցով դուրս է գրվել շուրջ 91 միլիարդ դրամի կտրոն։ Նախագիծը նույն մեխանիզմը տարածում է բեռնափոխադրման և առաքման ծառայությունների վրա, և միաժամանակ ստեղծում է նոր իրավական ուղի՝ օտարերկրացիների համար ժամանակավոր կացության կարգավիճակ ստանալու, եթե նրանք աշխատում են հենց այս հարթակների միջոցով, առանց առանձին աշխատանքի թույլտվության կամ անհատ ձեռնարկատեր հանդիսանալու։ Հարթակը (իրավաբանական անձ կամ անհատ ձեռնարկատեր, որն օրենքով պարտավոր է ծանուցել իր գործունեության մասին) օտարերկրացու դիմումի հիման վրա ինքն է լրացնում հայտը միգրացիոն մարմնի էլեկտրոնային համակարգում, իսկ օտարերկրացին պարտավոր է անցնել բժշկական զննություն։

Երկրորդ, ավելի ընդարձակ ուղղությունն ամբողջությամբ վերաշարադրում է «Օտարերկրացիների մասին» օրենքի արտաքսման գլուխը (Գլուխ 5)։ Նախագիծը սահմանում է մի շարք նոր հասկացություններ, այդ թվում՝ անօրինական միգրանտ (առանց օրինական հիմքերի Հայաստանում գտնվող օտարերկրացի), կամավոր վերադարձ (իր ազատ կամքով հեռանալը) և հարկադիր վերադարձ։ Առավել էական փոփոխությունն այն է, որ արտաքսման վերաբերյալ որոշումը կայացնելու իրավասությունը դատարանից փոխանցվում է արտաքսման հարցերով հանձնաժողովին (ոստիկանության, միգրացիայի և արդարադատության մարմինների ներկայացուցիչներից կազմված միջգերատեսչական մարմին)։ Դատական բողոքարկման իրավունքը պահպանվում է, սակայն բողոքարկումն ինքնին չի կասեցնում արտաքսումը։ Զուգահեռաբար ստեղծվում է անօրինական միգրանտների պահման հատուկ հիմնարկ («Կացարան»)՝ արտաքսման ենթակա անձանց մինչև 90 օր պահելու համար։

Հիմնավորման մեջ նշված վիճակագրությունը ցույց է տալիս, թե ինչու է այս փոփոխությունն առաջացել. արտաքսման վերաբերյալ դատարան ներկայացված գործերի թիվը 2024-ից 2025 աճել է 81-ից մինչև 196, մինչդեռ դատարանում գործի քննությունը հաճախ տևում է ավելի քան մեկ տարի, որի ընթացքում օտարերկրացին հաճախ անհետանում է իրավապահ մարմինների տեսադաշտից։ Զուգահեռ խնդիր է այն, որ անօրինական բնակության համար նախատեսված վարչական տուգանքը (50-100 հազար դրամ) մի քանի անգամ ցածր է կացության կարգավիճակի համար սահմանված պետական տուրքից, ինչը մարդկանց խրախուսում է նախընտրել տուգանք վճարել՝ փոխանակ կարգավիճակը օրինականացնելու։

Երկու ուղղություններն էլ առաջացնում են հարցեր, որոնք արժանի են ուշադրության։ Արտաքսման որոշման կայացումը դատարանից վարչական մարմնի (հանձնաժողովի) փոխանցումը սկզբունքային փոփոխություն է, քանի որ մարդու տեղահանումը երկրից դառնում է վարչական, ոչ թե դատական ակտի արդյունք, իսկ դատական բողոքարկումն ինքնին կասեցնող ազդեցություն չունի. սա նշանակում է, որ գործնականում մարդը կարող է արտաքսվել դեռ մինչև իր բողոքի քննությունը։ Բացի այդ, թեև նախագիծը պահպանում է հետապնդման կամ խոշտանգումների վտանգի դեպքում արտաքսման արգելքը, ինչպես նաև հատուկ պաշտպանություն անչափահասների, տարեցների, հիվանդների և ընտանիքի անդամ ունեցող անձանց համար, այն միաժամանակ նախատեսում է լայն բացառություն, ըստ որի այս պաշտպանություններից անկախ արտաքսումը թույլատրվում է, եթե դա անհրաժեշտ է հասարակական կարգի կամ պետության անվտանգության համար՝ միայն համապատասխան մարմնի եզրակացության հիման վրա, առանց դատարանի նախնական վերահսկողության։

Հարթակային ուղղության մասով հարց է առաջացնում այն, որ իրավաբանական անձինք ու անհատ ձեռնարկատերերը (հարթակները) փաստացի ստանում են միգրացիոն դարպասապահի դեր՝ ինքնուրույն ներկայացնելով օտարերկրացու կացության հայտը, մինչդեռ պատասխանատվության միակ լծակը կեղծ տվյալների դեպքում սահմանված տուգանքն է։ Ընդհանուր առմամբ, երկու թեմաներով (հարկա-միգրացիոն կարգավորում և արտաքսման ընթացակարգի փոփոխություն) միասին մեկ փաթեթում ներկայացվելը դժվարացնում է դրանցից յուրաքանչյուրի առանձին քննարկումն ու գնահատումը։