LexAM

← Քրեական իրավունք

Ընկերությունները կարող են պատասխանատվություն կրել հանցագործության համար՝ առանց մեղավոր անձի դատավճռի

16 նոյեմբերի 2026 թ.

Կարճ ամփոփում

Արդարադատության նախարարությունն առաջարկում է վերանայել իրավաբանական անձանց քրեական պատասխանատվությունը։ Ընկերության դեմ վարույթը կսկսվի անմիջապես՝ առանց սպասելու, որ հանցանք կատարած անձը դատապարտվի, իսկ պատասխանատվության հիմքերը կընդլայնվեն՝ ներառելով նաև ներքին հսկողության բացակայությունը։ Հիմնավորման համաձայն՝ նպատակը կոռուպցիայի դեմ միջազգային պարտավորությունների կատարումն է։

Այսօր Քրեական օրենսգրքի 123-րդ հոդվածով իրավաբանական անձը կարող է քրեական պատասխանատվություն կրել, եթե հանցանքը կատարել է նրա գործունեության վրա ազդելու իրավասություն ունեցող անձը կամ նրա ներկայացուցիչը՝ ընկերության անունից և ի շահ ընկերության, կամ եթե ընկերությունը չի ապահովել օրենքով սահմանված պարտականությունների կատարումը, և դա հանգեցրել է հանցանքի։ Ընկերության նկատմամբ կարող է նշանակվել տուգանք մինչև նախորդ տարվա համախառն եկամտի 20 տոկոսը, գործունեության որոշակի տեսակի ժամանակավոր արգելք, հարկադիր լուծարում կամ Հայաստանում գործելու արգելք։ Սակայն Քրեական դատավարության օրենսգրքի 438-րդ հոդվածով ընկերության դեմ վարույթ կարող է սկսվել միայն այն բանից հետո, երբ հանցանք կատարած ֆիզիկական անձի նկատմամբ կա օրինական ուժի մեջ մտած մեղադրական դատավճիռ կամ նրա քրեական հետապնդումը դադարեցվել է ոչ արդարացնող հիմքով։ Բացի այդ, 125-րդ հոդվածով ընկերությունն ազատվում է պատասխանատվությունից, եթե հատուցել է վնասը և վերադարձրել հանցանքով ստացված գույքը։

Նախագիծն առաջին հերթին վերացնում է այդ հերթականությունը։ Քննիչը ընկերության վերաբերյալ վարույթը պետք է նախաձեռնի պատասխանատվության հիմքերն ի հայտ գալուց անհապաղ, բայց ոչ ուշ, քան 24 ժամում, և այն կքննվի նույն քրեական գործի շրջանակում՝ միասնական դատավճռով։ Առանձին վարույթ թույլատրվում է միայն որոշ դեպքերում, օրինակ, երբ ֆիզիկական անձը չի պարզվել կամ նրա հետապնդումը կասեցվել է։ Օրենսգրքում ավելանում է նաև կանոն, որ հանցանք կատարած անձին չբացահայտելը չի բացառում ընկերության պատասխանատվությունը։ Այսինքն՝ եթե պարզվում է, որ ընկերության անունից կաշառք է տրվել, բայց հստակ չէ, թե կոնկրետ որ աշխատակիցն է այն տվել, ընկերությունը, միևնույն է, կարող է պատասխանատվության ենթարկվել։

Ընդլայնվում են նաև պատասխանատվության հիմքերը։ Ընկերությունը կպատասխանի ոչ միայն ղեկավարների և ներկայացուցիչների, այլև աշխատողների և նրանց թողտվությամբ գործող այլ անձանց արարքների համար։ Այսօրվա «ընկերության անունից և ի շահ ընկերության» պայմանը փոխարինվում է «կամ»-ով՝ բավարար կլինի, որ անձը գործի ընկերության անունից, օգտագործի ընկերությունը կամ գործի նրա շահերից ելնելով։ Նոր հիմք է դառնում ներքին հսկողության մեխանիզմների բացակայությունը կամ ոչ պատշաճ գործելը, եթե դա հանգեցրել է հանցանքի կամ պայմաններ է ստեղծել դրա համար։ Հանցանքը կհամարվի «ի շահ ընկերության» նաև այն դեպքում, երբ օգուտը նպատակ չի եղել, բայց ղեկավարության գիտությամբ օգտագործվել է ընկերության օգտին։ Միաժամանակ 125-րդ հոդվածի 2-րդ մասն ուժը կորցնում է, այսինքն՝ վնասը հատուցելը և ստացված գույքը վերադարձնելն այլևս ինքնին չի ազատի պատասխանատվությունից։

Դատավարական մասով քննիչն իրավունք կստանա ընկերության վերաբերյալ վարույթում պահանջել բանկային գաղտնիք պարունակող տեղեկություններ և իրականացնել գաղտնի քննչական գործողություններ, եթե ընկերության նկատմամբ քրեական հետապնդում է հարուցված կամ առկա են պատասխանատվության հիմքերի մասին տվյալներ։ Ընկերության օրինական ներկայացուցչի մասնակցությունն այլևս պարտադիր չի լինի, եթե մասնակցում է փաստաբանը։

Հիմնավորման համաձայն՝ ինստիտուտը գործնականում գրեթե չի կիրառվում, և դրա պատճառը հիմնականում ֆիզիկական անձի դատավճռից կախվածությունն է։ Կոռուպցիոն և տնտեսական հանցագործությունների գործերը տարիներ են տևում, և ընկերության հարցը հասնում է դատարան հանցանքից տարիներ անց, եթե ընդհանրապես հասնում է։ Հեղինակները վկայակոչում են ՄԱԿ-ի «Կոռուպցիայի դեմ» կոնվենցիան, Եվրոպայի խորհրդի «Կոռուպցիայի մասին քրեական իրավունքի» կոնվենցիան, Եվրոպայի խորհրդի նախարարների կոմիտեի R (88) 18 հանձնարարականը և ՏՀԶԿ կաշառակերության դեմ աշխատանքային խմբի դիրքորոշումները, որոնց համաձայն՝ ընկերության պատասխանատվությունը չպետք է կախված լինի ֆիզիկական անձի դատապարտումից։ Հիմնավորումը, սակայն, չի բերում թվեր այն մասին, թե քանի գործով է կիրառվել կամ չի կիրառվել այս ինստիտուտը։

Փոփոխությունները կազդեն բոլոր ընկերությունների, հատկապես պետական գնումներին մասնակցող, մեծ թվով աշխատողներ ունեցող և ֆինանսական ոլորտում գործող կազմակերպությունների վրա, ինչպես նաև քննչական մարմինների, դատախազության ու դատարանների աշխատանքի վրա։

Նախագիծը գործնականում աշխատող է դարձնում մի ինստիտուտ, որը մինչ օրս հիմնականում թղթի վրա էր։ Մեկ վարույթը կնվազեցնի ապացույցների կրկնակի հետազոտումը և գործերի տևողությունը։ Ընկերությունները կստանան հստակ խթան՝ ներդնելու ներքին հսկողության և հակակոռուպցիոն ընթացակարգեր, իսկ միջազգային պահանջների հետ համապատասխանությունը կարող է դրականորեն անդրադառնալ միջազգային գնահատումների վրա։

Սակայն կան նաև բացասական կողմեր և բաց հարցեր։ Առաջինը՝ «կամ» բառի կիրառումից հետո ընկերությունը կարող է պատասխանատվության ենթարկվել նաև այն դեպքում, երբ աշխատողը պարզապես օգտագործել է ընկերությունը, իսկ հանցանքը նրա շահերին չի ծառայել։ Պատասխանատվությունը բացառող հիմքը նեղ է մնում. պետք է ապացուցել, որ ձեռնարկվել են ողջամիտ միջոցներ, կանխելու իրական հնարավորություն չի եղել, և օգուտը չի օգտագործվել ընկերության օգտին։ Երկրորդը՝ օրենքը չի սահմանում, թե ինչ է նշանակում «պատշաճ» ներքին հսկողություն, և ընկերությունները, հատկապես փոքր ու միջին բիզնեսը, չեն իմանա, թե ինչ է պետք անել պատասխանատվությունից խուսափելու համար։ Երրորդը՝ վնասը հատուցելու դեպքում ազատման հնարավորությունը վերացնելով՝ նախագիծը կարող է նվազեցնել ընկերությունների շահագրգռվածությունը կամավոր հատուցելու տուժողներին։ Չորրորդը՝ բանկային գաղտնիքի և գաղտնի քննչական գործողությունների թույլատրումը նաև այն դեպքում, երբ պարզապես «տվյալներ կան» պատասխանատվության հիմքերի մասին, բավական լայն ձևակերպում է, և պարզ չէ, թե ինչպես կապահովվի դատական վերահսկողությունը այդ փուլում։ Հինգերորդը՝ անցումային դրույթներ չկան, և պարզ չէ, թե ինչպես կկիրառվեն նոր կանոններն արդեն ընթացող գործերի նկատմամբ, հաշվի առնելով, որ պատասխանատվությունը խստացնող քրեական օրենքը հետադարձ ուժ չունի։

Օրենքներն ուժի մեջ կմտնեն պաշտոնական հրապարակման օրվան հաջորդող տասներորդ օրը։ Հիմնավորման համաձայն՝ լրացուցիչ ֆինանսական միջոցներ չեն պահանջվում, և այլ իրավական ակտերում փոփոխություններ անհրաժեշտ չեն։ Նախագիծը մշակվել է Արդարադատության նախարարության կողմից և հանրային քննարկման է դրված մինչև 2026 թվականի դեկտեմբերի 10-ը։

Սկզբնաղբյուր՝ https://www.e-draft.am/projects/10912/about

Նման վերլուծություններ

Քննարկվում է

Պետական և համայնքային շենքերի ապօրինի զբաղեցումը կդառնա պատժելի՝ մինչև հինգ տարի ազատազրկմամբ

Պետական գույքի կառավարման կոմիտեն առաջարկում է պետական կամ համայնքային շենքերի ապօրինի զբաղեցման համար սահմանել նվազագույն աշխատավարձի հազարապատիկի չափով վարչական տուգանք։ Եթե տուգանքից հետո խախտումը շարունակվի, կարող է հարուցվել քրեական գործ՝ կարճաժամկետ ազատազրկմամբ կամ երկուսից հինգ տարի ազատազրկմամբ։ Խստանում է նաև այն պաշտոնատար անձանց պատասխանատվությունը, որոնք միջոցներ չեն ձեռնարկում։

Քրեական իրավունք · Վարչական իրավունք

Ընդունված է

Ընտրակաշառքի համար պաշտոն զբաղեցնելու իրավունքից զրկելը դառնում է պարտադիր

Նախագիծը խստացնում է ընտրակաշառքի հետ կապված հանցագործությունների հետևանքները։ Դատապարտվելու դեպքում պետական, համայնքային քաղաքական կամ ինքնավար պաշտոն զբաղեցնելու իրավունքից զրկվելը կդառնա պարտադիր՝ մինչև 3-5 տարի ժամկետով՝ կախված հանցագործությունից։ Սա պատժի կիրառումը դարձնում է ավելի միասնական, սակայն սահմանափակում է դատարանի հնարավորությունը՝ հաշվի առնելու մեղավորի դերի տարբերությունը։

Քրեական իրավունք

Քննարկվում է

Անազատության մեջ գտնվող անձինք կազատվեն բողոքի էլեկտրոնային տարբերակը ներկայացնելու պարտականությունից

Նախագծով առաջարկվում է քրեական դատավարության շրջանակում անազատության մեջ գտնվող անձանց ազատել բողոքին էլեկտրոնային տարբերակը կցելու պարտադիր պահանջից։ Փոփոխությունը վերաբերում է մինչդատական, վերաքննիչ և վճռաբեկ բողոքներին և նպատակ ունի վերացնել քրեակատարողական հիմնարկներում այդ պահանջի գործնական անհնարինությունը՝ ապահովելով դատական պաշտպանության իրավունքի արդյունավետ իրացումը։

Քրեական իրավունք