Անազատության մեջ գտնվող անձինք կազատվեն բողոքի էլեկտրոնային տարբերակը ներկայացնելու պարտականությունից

Արդարադատության նախարարությունը մշակել է նախագիծ, որով լրացումներ են կատարվում 2021 թվականի հունիսի 30-ի ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի հոդված 301-ում (մինչդատական վարույթում ներկայացվող բողոք), հոդված 355-ում (վերաքննիչ բողոք) և հոդված 382-ում (վճռաբեկ բողոք)։ Երեքն էլ ներկայումս պահանջում են, որ բողոքին կցվի նաև դրա էլեկտրոնային տարբերակը (էլեկտրոնային կրիչ)։

Փոփոխությունը սահմանում է բացառություն. անազատության մեջ պահվող անձը (կալանավորված կամ ազատազրկման դատապարտված և քրեակատարողական հիմնարկում գտնվող անձ) կարող է բողոքին չկցել դրա էլեկտրոնային տարբերակը։ Հոդված 301-ի և 355-ի պարագայում սա ձևակերպվում է որպես նոր նախադասություն, իսկ 382-րդ հոդվածում՝ որպես բացառություն առկա տեքստի մեջ։ Երեք դեպքում էլ արդյունքը նույնն է. սահմանված ընդհանուր պահանջից անազատության մեջ պահվող անձը զերծ է մնում։

Հիմնավորման համաձայն՝ քրեակատարողական հիմնարկներում գործնականում գրեթե անհնար է կցել բողոքի էլեկտրոնային տարբերակը, քանի որ անազատության մեջ պահվող անձինք բողոքները հիմնականում ներկայացնում են ձեռագիր, ոչ բոլորն ունեն համակարգչային տեխնիկայի հասանելիություն, իսկ հիմնարկի աշխատակիցները իրավասու չեն նրանց փոխարեն էլեկտրոնային տարբերակ պատրաստելու։ Փաստացի, էլեկտրոնային տարբերակը կցվում է միայն այն դեպքերում, երբ բողոքը ներկայացնում է պաշտպանը կամ լիազոր ներկայացուցիչը, այլ ոչ թե բանտարկյալն ինքը։

Իրավական հիմքը երկակի է։ Առաջինը՝ ՀՀ Սահմանադրության հոդված 61-ը, որը երաշխավորում է արդյունավետ դատական պաշտպանության իրավունքը և միջազգային մարմիններին դիմելու իրավունքը։ Երկրորդը՝ Մարդու իրավունքների եվրոպական կոնվենցիայի հոդված 6-ի 1-ին կետը, որով երաշխավորվում է դատարանի մատչելիության իրավունքը (right of access to a court)՝ ՄԻԵԴ-ի կայուն նախադեպային պրակտիկայի մաս, ըստ որի այս իրավունքը պետք է լինի ոչ միայն ձևական, այլև գործնականում իրագործելի, և դրա նկատմամբ սահմանված սահմանափակումները պետք է համաչափ լինեն հետապնդվող նպատակին (հիմնավորումը հղում է անում այս սկզբունքը հաստատած ՄԻԵԴ-ի երկու վճռի)։

Այս տրամաբանությամբ՝ էլեկտրոնային տարբերակի պահանջն ինքնին հետապնդում է իրավաչափ նպատակ (դատավարության արդյունավետ կազմակերպում), սակայն, երբ անձն օբյեկտիվորեն զրկված է այն կատարելու հնարավորությունից, դառնում է անհամաչափ խոչընդոտ։ Փոփոխությունն ուղղակիորեն վերաբերում է քրեակատարողական հիմնարկներում գտնվող անձանց, ովքեր ինքնուրույն, առանց փաստաբանի կամ ներկայացուցչի միջնորդության, ցանկանում են բողոք ներկայացնել մինչդատական, վերաքննիչ կամ վճռաբեկ ատյան։ Անուղղակիորեն սա վերաբերում է նաև այն դատարաններին ու քրեակատարողական հիմնարկների աշխատակիցներին, ովքեր ընդունում և փոխանցում են այդ բողոքները։

Կարգավորումն ինքնին նեղ և տեխնիկական է, ինչը թույլ է տալիս ասել, որ այն հասցեական լուծում է տալիս կոնկրետ, նույնականացված խնդրին՝ առանց լրացուցիչ բարդություններ ստեղծելու։ Այնուամենայնիվ, մի քանի կետ դեռ բաց է մնում։ Նախագիծը բացառությունը կապում է բացառապես անազատության մեջ պահվող անձի կարգավիճակի հետ, մինչդեռ էլեկտրոնային տարբերակ չունենալու օբյեկտիվ անհնարինություն կարող է լինել նաև այլ իրավիճակներում (օրինակ՝ համակարգչային տեխնիկայի կամ ինտերնետի հասանելիություն չունեցող, սակայն ազատության մեջ գտնվող անձի պարագայում). այս դեպքերի համար նույն տրամաբանությամբ բացառություն նախատեսված չէ։