Ավելի խիստ պատասխանատվություն՝ երեխայի նկատմամբ կատարված սեռական հանցագործությունների համար

ՀՀ արդարադատության նախարարությունը մշակել է նախագիծ, որով փոփոխվում է 2021 թվականի ՀՀ քրեական օրենսգրքի Գլուխ 27-ը՝ «Սեռական ազատության և սեռական անձեռնմխելիության դեմ ուղղված հանցագործությունները»։ Փոփոխվում են հոդված 198-ը (բռնաբարություն), 199-ը (սեքսուալ բնույթի բռնի գործողություններ), 200-ը և 201-ը (սեռական հարկադրանքի և սեռական հասունացման տարիքի չհասած անձի հետ սեռական հարաբերության հետ կապված հանցակազմեր)՝ յուրաքանչյուրի 3-րդ մասի 1-ին կետը, լրացվում է հոդված 202-ը (հայտնի է նաև որպես «grooming»՝ 16 տարին չլրացած անձին սեռական հարաբերության կամ մանկական պոռնոգրաֆիա ստեղծելու առաջարկը)՝ նոր 2-րդ մասով, և հոդված 473-ը (հանցագործությունների մասին չհայտնելը որպես առանձին հանցակազմ)՝ նոր 1.2 մասով։

Հոդվածներ 198-201-ը արդեն իսկ պարունակում են որակյալ հատկանիշ (հանգամանք, որի դեպքում սահմանվում է ավելի խիստ պատասխանատվություն, քան հիմնական հանցակազմի համար)՝ երբ արարքը կատարվել է երեխայի վերընթաց ազգականի (ծնող, տատ, պապ) կողմից։ Նախագիծն այս ցանկն ընդլայնում է՝ ավելացնելով ուսումնական, խնամքի, սոցիալական պաշտպանության կամ բժշկական հաստատության աշխատակցին, ինչպես նաև ցանկացած անձի, ում վրա դրված է եղել երեխայի դաստիարակության, խնամքի կամ բուժման պարտականություն, կամ ում երեխան վստահել է իր կարգավիճակի կամ նրա հետ ունեցած հարաբերությունների պատճառով։ Հոդված 202-ը, որը մինչ այժմ որակյալ հատկանիշ չուներ, լրացվում է առանձին՝ եթե նույն հանցագործությունը կատարվել է վերոնշյալ կատեգորիայի անձի կողմից, պատիժը սահմանվում է ուղղակիորեն 2-ից 5 տարի ազատազրկում՝ առանց ավելի մեղմ այլընտրանքի։

Առանձնահատուկ է հոդված 473-ի լրացումը։ Ներկայումս հանցագործության մասին չհայտնելու պարտականությունը (որի խախտումն ինքնին քրեական պատասխանատվություն է առաջացնում) գործում է միայն 198-րդ հոդվածով նախատեսված արարքի դեպքում։ Նախագիծն այն տարածում է ամբողջ 198-202-րդ հոդվածների վրա. ով հաստատապես հայտնի է դառնում, որ երեխայի դեմ նախապատրաստվում, հանցափորձի փուլում է կամ արդեն ավարտվել է սեռական բնույթի հանցագործություն, և չի հայտնում իրավասու մարմնին, ինքն է դառնում պատասխանատվության սուբյեկտ։ Պատիժը համեմատաբար մեղմ է՝ տուգանք, հանրային աշխատանքներ, ազատության սահմանափակում կամ մինչև երկու ամիս կարճաժամկետ ազատազրկում։

Հիմնավորման կենտրոնում Մարդու իրավունքների եվրոպական դատարանի (ՄԻԵԴ) 2024 թվականի վճիռն է մի գործով, որը հրապարակված է «A.P. ընդդեմ Հայաստանի» անվամբ (տուժողի՝ երեխայի ինքնությունը գաղտնի պահելու համար գործերում կիրառվում են անուն-ազգանվան փոխարեն սկզբնատառեր)։ Այդ վճռով դատարանը հաստատել է, որ Հայաստանում գործող կարգավորումներն ու դրանց կիրառման պրակտիկան բավարար չափով չեն ապահովում երեխաների պաշտպանությունը սեռական բռնությունից. արձանագրվել են թերություններ ինչպես կանխարգելման, այնպես էլ հաղորդումների արագ ու արդյունավետ քննության մասով։ Զուգահեռ հիմք է հանդիսանում Եվրոպայի խորհրդի՝ երեխաների սեռական շահագործումից պաշտպանության մասին կոնվենցիան (այսպես կոչված՝ Լանզարոտեի կոնվենցիա), որին Հայաստանը մասնակից է, և որի 18-րդ հոդվածը պահանջում է քրեականացնել այն դեպքերը, երբ սեռական բնույթի հարաբերությունն իրականացվում է երեխայի նկատմամբ վստահության, իշխանության կամ ազդեցության դիրքի չարաշահմամբ։

Ուղղակիորեն ազդված են երկու խումբ մարդիկ. ուսումնական, խնամքի, սոցիալական պաշտպանության և բժշկական հաստատությունների աշխատակիցները, ինչպես նաև ցանկացած անձ, ում խնամքին կամ դաստիարակությանը երեխա է վստահված, մի կողմից բախվում են ավելի խիստ պատասխանատվության, եթե իրենք են հանցագործության սուբյեկտը, մյուս կողմից՝ դառնում են պարտադիր հաղորդող, անկախ նրանից՝ իրենք հանցագործության մասնակի՞ց են, թե ոչ։

Գաղափարն ինքնին լրացնում է իրական բաց, քանի որ երեխաների նկատմամբ սեռական բռնության մեծ մասը կատարվում է հենց երեխայի ճանաչած ու վստահած անձանց կողմից, ոչ թե անծանոթների։ Հաղորդման պարտականության տարածումը 202-րդ հոդվածի վրա ևս տրամաբանական է, քանի որ նախկինում միայն ամենածանր հանցագործության դեպքում էր, որ դաստիարակ կամ բժիշկ, իմանալով նախապատրաստվող հանցագործության մասին, կրում էր անհայտնելու պատասխանատվություն։

Սակայն կան հարցեր, որոնց նախագիծը դեռ պատասխան չի տալիս։ «Հաստատապես հայտնի» շեմն անհստակ է. չի ասվում՝ կասկածն արդեն բավարա՞ր է, թե՞ պահանջվում է ավելի որոշակի իմացություն, ինչը կարևոր է, քանի որ նույն մասնագետների մի մասը (բժիշկ, հոգեբան) միաժամանակ կրում է մասնագիտական գաղտնիության պահպանման պարտականություն, և պարզ չէ, թե ինչպես են այս երկուսը գործնականում փոխհարաբերվելու։ Հոդված 202-ի նոր 2-րդ մասով սահմանվող 2-5 տարվա ազատազրկումը միակ հնարավոր պատժատեսակն է, առանց մեղմ այլընտրանքի, ինչը դատարանից խլում է կոնկրետ գործի հանգամանքներին համապատասխանող ավելի ճկուն որոշում կայացնելու հնարավորությունը։ Բացի այդ, «ում անչափահասը վստահել է՝ պայմանավորված նրա կարգավիճակով կամ իր հետ ունեցած հարաբերություններով» ձևակերպումը միտումնավոր լայն է, բայց հենց այս լայնությունն է, որ դժվարացնում է նախապես կանխատեսել՝ որ կոնկրետ հարաբերությունն է հասնում «վստահության» այն մակարդակին, որը հիմք է տալիս խստացված պատասխանատվության. դա գործնականում որոշելու է դատարանը՝ գործ առ գործ։

Ընդհանուր առմամբ նախագիծը հենվում է կոնկրետ և ստուգելի աղբյուրների վրա՝ ՄԻԵԴ-ի վճռի և Լանզարոտեի կոնվենցիայի պահանջների, և ուղղությունը՝ ուժեղացնել պատասխանատվությունը վստահության դիրք զբաղեցնող անձանց նկատմամբ, համապատասխանում է միջազգային պրակտիկային։ Գործնական հաջողությունը, սակայն, կախված կլինի նրանից, թե որքանով հստակ կմեկնաբանվի «հաստատապես հայտնի» շեմը, և արդյոք մասնագիտական համայնքները կստանան բավարար ուղեցույցներ իրենց նոր պարտականությունը կիրառելու համար։