Ինչպես է փակվում կրկնակի տարկետում ստանալու բացը

Հայաստանում գործում է կանոն, որով գիտության, ինժեներիայի ու տեխնոլոգիաների ուղղություններով, պետության հաշվին անվճար սովորող ուսանողները ստանում են տարկետում պարտադիր զինվորական ծառայությունից՝ ամբողջ ուսումնառության ընթացքում։ Կանոնը վերաբերում է հինգ կոնկրետ բուհերի (Երևանի պետական համալսարան, Հայաստանի ազգային պոլիտեխնիկական համալսարան, Հայ-ռուսական համալսարան, Հայաստանի ամերիկյան համալսարան, Հայաստանում ֆրանսիական համալսարան) ֆիզիկայի, քիմիայի, ատոմային էներգետիկայի, ռադիոտեխնիկայի, ավիացիոն տեխնիկայի և մի քանի այլ մասնագիտության։ Այս կանոնն ունի մեկ սահմանափակում. ով արդեն ստացել է այս տարկետումը, նույն կամ հաջորդ կրթական աստիճանի համար չի կարող լրացուցիչ տարկետում ստանալ նմանատիպ նպատակով ընդունված այլ որոշման հիման վրա։

2026 թվականի ապրիլին կառավարությունը ընդունել է առանձին, ավելի ընդարձակ որոշում, որով տարկետում է տրվում երկու հաջորդական փուլով. նախ՝ եթե ուսանողն ընդունվում է աշխարհի 50 լավագույն բուհերից մեկը (ըստ միջազգային ակադեմիական վարկանիշի), ապա, առանձին կերպով, եթե այդ բուհն ավարտելուց հետո ուսանողը վերադառնում է Հայաստան և աշխատում է երկրում առնվազն երեք տարի՝ սահմանված յոթ առաջնահերթ ոլորտներից մեկում (հանրային կառավարում, կրթություն և գիտություն, ռազմարդյունաբերություն, բարձր տեխնոլոգիաներ, արդյունաբերություն, առողջապահություն, ֆինանսներ)։ Այս նոր որոշումն ընդունելիս, սակայն, 2023 թվականի գիտատեխնիկական տարկետման կանոնի մեջ եղած՝ կրկնակի տարկետումն արգելող դրույթը ձևակերպային կերպով շարունակել է հղում անել միայն ավելի հին՝ 2018 թվականի որոշմանը, ոչ թե նոր՝ 2026 թվականի որոշմանը։ Արդյունքում ձևականորեն ձևավորվել է կարգավորման բաց. գիտատեխնիկական տարկետում ստացած ուսանողը, առնվազն տեքստի մակարդակում, կարող էր հավակնել նաև աշխարհի լավագույն բուհում սովորելու տարկետմանը, քանի որ արգելող դրույթը պարզապես չէր ընդգրկում այս նոր հնարավորությունը։ Քննարկվող փոփոխությունն ուղղում է հենց այս բացը՝ կրկնակի տարկետումն արգելող դրույթում ավելացնելով հղում 2026 թվականի որոշմանը։

Փոփոխության դրական կողմն ուղղակի է. այն վերականգնում է կանոնակարգման հետևողականությունը։ Առանց այս ուղղման, նեղ, բայց իրապես գոյություն ունեցող խումբ ուսանողներ՝ նրանք, ովքեր հատել են երկու առանձին տարկետման սխեմաների պայմանները, կարող էին օրինականորեն կուտակել մեկից ավելի տարկետում, մինչդեռ մնացած բոլոր տարկետում ստացողների նկատմամբ գործում է «մեկ կրթական աստիճան՝ մեկ տարկետում» սկզբունքը։ Առանց ուղղման, այս անհամաչափությունը կմնար օրենսդրության մեջ մինչև առաջին կոնկրետ դեպքի ի հայտ գալը։

Փոփոխության բացասական կողմն ավելի նեղ է, բայց ուղղակիորեն կապված է հենց այն ուսանողների շահերի հետ, ում այն ամենաուղիղ կերպով վերաբերում է։ Խոսքը վերաբերում է կոնկրետ իրավիճակի. ուսանողի, ով բակալավրիատն ավարտել է Հայաստանում՝ գիտատեխնիկական տարկետման հիման վրա, և հետո ընդունվել է աշխարհի 50 լավագույն բուհերից մեկը՝ մագիստրատուրայի կամ ասպիրանտուրայի համար։ Մինչև այս ուղղումը, նման ուսանողը տեսականորեն կարող էր հավակնել երկրորդ տարկետման՝ նոր աստիճանի ուսումնառության համար։ Ուղղումից հետո այս հնարավորությունը փակվում է հենց նույն, ամենաբարձր առաջադիմություն ցուցաբերած ուսանողների համար։ Այսինքն՝ փոփոխությունը, որն ընդհանուր առմամբ արդարացված է համակարգային տեսանկյունից, կոնկրետ դեպքերում ամենաշատը սահմանափակում է հենց նրանց, ովքեր ուսումնառության ընթացքում հասել են ամենամեծ հաջողությանը՝ ընդունվելով աշխարհի առաջատար բուհ։

Փոփոխությունը վերաբերում է բացառապես մեկ նեղ խմբի. գիտատեխնիկական տարկետում արդեն ստացած և հետագայում աշխարհի 50 լավագույն բուհերից մեկն ընդունվող կամ ընդունվելու մտադրություն ունեցող ուսանողներին։ Բոլոր մյուս տարկետում ստացողների կամ ուսանողների համար այս փոփոխությունն ուղղակի ազդեցություն չունի։

Եթե ուսանողը հայտնվում է հենց այս իրավիճակում, նպատակահարմար է հետևյալ հաջորդականությունը. նախ՝ ուղղակիորեն դիմել Կրթության, գիտության, մշակույթի և սպորտի նախարարություն և ստանալ պաշտոնական պարզաբանում սեփական կոնկրետ դեպքի վերաբերյալ, քանի որ նոր տարկետման որոշումն ինքնին նախատեսում է առարկություններ ներկայացնելու իրավունք, եթե նախարարության դիրքորոշումը մերժողական է։ Երկրորդ՝ ստուգել, թե արդյոք կիրառելի է որևէ այլ, առանձին տարկետման հիմք, որին այս փոփոխությունը չի առնչվում (օրինակ՝ 2018 թվականին ընդունված որոշումը)։ Երրորդ՝ պարզել՝ արդյոք կոնկրետ դեպքը կարող է ընկնել նոր որոշման անցումային դրույթների տակ, հաշվի առնելով, որ նոր որոշումն ինքնին սահմանում է որոշակի ժամանակահատվածի համար բացառություն։