Օրինապահ հարկ վճարողի հավաստագիրը դառնում է մշտական, բայց հսկողությունն էլ է դառնում մշտական

Հայաստանում «օրինապահ հարկ վճարող» կարգավիճակը մի տեսակ վստահության նշան է, որը ԱԱՀ վճարող ընկերությունը կամ անհատ ձեռնարկատերը կարող է ստանալ, եթե պատշաճ վարվի հարկային տեսանկյունից։ Համակարգը գործում է 2021-ից, մեկ-երկու անգամ արդեն ճշգրտվել է, և հիմա կառավարությունը նոր, բավականին լուրջ փոփոխություն է առաջարկում։

Մինչ այժմ հավաստագիրը տրվում էր մեկ տարով։ Ամեն տարի պետք էր նորից դիմել, նորից ապացուցել, որ դեռ բավարարում ես պայմաններին։ Հիմա այս սկզբունքը փոխվում է արմատապես. հավաստագիրը դառնում է մշտական, ժամկետ չունեցող։ Առաջին հայացքից սա հարմարություն է ընկերության համար՝ ամեն տարի թղթաբանությամբ չզբաղվել։ Բայց մշտականությունը գալիս է իր գնով. հարկային մարմինը հիմա ամեն երեք ամիսը մեկ ինքն է ստուգելու, արդյոք դու դեռ բավարարում ես պայմաններին, և կարող է ցանկացած պահի հանել կարգավիճակը, եթե ինչ-որ բան այլևս չհամապատասխանի։ Փաստորեն, նախաձեռնությունը փոխանցվում է քեզանից հարկային մարմնին. մինչ այժմ դու էիր որոշում՝ երբ ստուգվել, հիմա քեզ ամեն ամիս կստուգեն՝ ուզես, թե չուզես։ Եթե հավաստագիրը հանվի, նոր հավաստագրի կարող ես դիմել միայն մոտավորապես մեկ տարի հետո։

Փոփոխվում են նաև հենց այն պայմանները, որոնց պետք է բավարարես, և երկու ուղղությամբ էլ։ Դրական կողմից՝ մանր, պատահական սխալների հանդեպ հարկային մարմինը դառնում է ավելի ներողամիտ. մեկ-երկու հաշվետվություն ուշ ներկայացնելը կամ վճարումը մի փոքր ուշացնելը այլևս ավտոմատ չի հանգեցնի կարգավիճակի կորստի, եթե դա եղել է ոչ ավելի, քան երկու անգամ։ Բարձրանում է նաև թույլատրելի խախտումների գումարային շեմը. 2021-ին այն եղել է հարկման բազայի 0,05%-ը՝ առավելագույնը 1 միլիոն դրամ, 2024-ին բարձրացվել է մինչև 4 միլիոն, հիմա դառնում է 0,1%՝ առավելագույնը 10 միլիոն դրամ։ Այսինքն՝ մի փոքր սայթաքելու համար այլևս այդքան հեշտ չես կորցնի կարգավիճակը։

Բայց կողքից ավելանում են բոլորովին նոր պահանջներ, որոնք նախկինում չկային ընդհանրապես։ Հիմա պետք է նաև ապացուցես, որ իրական, գործող ընկերություն ես, ոչ միայն թղթի վրա մաքուր. պետք է վերջին երեք տարում գոնե երկուսում շահույթով աշխատած լինես (ոչ անընդմեջ վնաս), և պետք է ունենաս գոնե երկու իրական աշխատակից, որոնց վճարում ես նվազագույն աշխատավարձից բարձր՝ ժամանակի կեսից ավելին։ Ընդլայնվում է նաև այն խախտումների ցանկը, որոնց համար կարող ես կորցնել կարգավիճակը. ավելանում են մի քանի նոր հոդված հարկային օրենսգրքից, ինչպես նաև Վարչական իրավախախտումների օրենսգրքից, որոնք նախկինում ընդհանրապես հաշվի չէին առնվում։ Ավելանում է նաև հսկողությունը փոխկապակցված անձանց (օրինակ՝ նույն սեփականատիրոջ այլ ընկերությունների) նկատմամբ. եթե քո «կապակցված» ընկերությունը խնդիր ունի, դա կարող է ազդել նաև քեզ վրա։

Սա նշանակում է, որ արդեն հավաստագիր ունեցող ընկերությունը կարող է հայտնվել իրավիճակում, երբ իր հավաստագիրը հանվում է ոչ թե այն պատճառով, որ ինքը որևէ նոր խախտում է կատարել, այլ պարզապես այն պատճառով, որ չի բավարարում նոր ավելացված պահանջներից որևէ մեկը. օրինակ՝ չունի երկու վճարովի աշխատակից, կամ ունեցել է վնասով աշխատած տարի վերջին երեքից։ Կառավարության պաշտոնական հիմնավորման մեջ սա ուղղակիորեն չի քննարկվում, այնտեղ միայն դրական կողմն է ներկայացված՝ համակարգն ավելի գրավիչ դարձնելու մասին։

Ինչու է սա արվում. պաշտոնական նպատակը հարկային կամավոր կարգապահության խրախուսումն է և հարկային մարմին-հարկ վճարող հարաբերությունների ամրապնդումը։ Իրական աշխատակիցներ ու կայուն շահութաբերություն պահանջելը կարելի է հասկանալ որպես փորձ առանձնացնելու իրապես գործող ընկերություններին այն ընկերություններից, որոնք միայն թղթի վրա են «մաքուր», բայց իրականում որևէ իրական գործունեություն չեն ծավալում։

Ազդակիր են բոլոր ներկայիս և ապագա հավաստագիր ունեցող ԱԱՀ վճարողները։ Առանձին, ավելի մեղմ պայմաններով հավաստագիր կա նաև նրանց համար, ովքեր ուզում են մտնել լիազորված տնտեսական օպերատորների ռեեստր (հիմնականում՝ արտաքին առևտրով զբաղվող ընկերություններ) — այդ հավաստագիրը շարունակում է աշխատել հին սկզբունքով և այս փոփոխությունը գրեթե չի հպում։

Որոշումն ուժի մեջ կմտնի 2027 թվականի հունվարի 1-ից։