Պետական հողերի կառավարումը կենտրոնանում է. ինչ է կորցնում համայնքի բյուջեն

Մինչ այժմ, եթե հողամասը պետական սեփականություն էր, բայց գտնվում էր որևէ համայնքի վարչական սահմաններում, հենց այդ համայնքի ղեկավարն էր որոշում՝ վարձակալության տալ, թե ոչ, կազմակերպել մրցույթ, թե ոչ, թեև հողը փաստացի պատկանում էր պետությանը, ոչ թե համայնքին։ Նախագիծը վերցնում է այս լիազորությունը համայնքներից և տալիս Տարածքային կառավարման և ենթակառուցվածքների նախարարության պետական գույքի կառավարման կոմիտեին։ Բացառություն է կազմում գյուղատնտեսական նշանակության հողը, ինչպես պետական, այնպես էլ համայնքային, որի կառավարումը մնում է նույնը։ Համայնքային սեփականություն հանդիսացող հողերի կառավարումն ընդհանրապես չի փոխվում, մնում է համայնքի ղեկավարի իրավասության մեջ։ Պետական հողերի վարձակալության, կառուցապատման իրավունքի և անհատույց օգտագործման տրամադրումն այսուհետ իրականացնում է կենտրոնական կոմիտեն, ոչ թե համայնքի ղեկավարը, բացառությամբ գյուղատնտեսական հողերի։

Երկու հոդված (69 և 70), որոնք կարգավորում էին աճուրդի կանոնները, ուժը կորցնում են, քանի որ աճուրդի ընթացակարգն արդեն ամբողջությամբ կարգավորված է առանձին օրենքով և կառավարության որոշմամբ, ուստի կրկնությունն անհարկի էր։ Ավելացվում է նոր արգելք. պատմամշակութային հուշարձաններով, այդ թվում՝ նոր հայտնաբերվածներով, զբաղեցված հողերը չեն կարող տրվել անհատույց օգտագործման։ Երկար ցանկով թվարկվում է նաև, թե որ մարմիններին է հողը տրվելու վարձակալության ուղղակի, առանց մրցույթի՝ նախագահի աշխատակազմ, վարչապետի աշխատակազմ, Ազգային ժողովի աշխատակազմ, մարզպետարաններ, Սահմանադրական դատարան, Հաշվեքննիչ պալատ, Հակակոռուպցիոն կոմիտե, Կենտրոնական բանկ, դատարաններ, դատախազություն, մի քանի տասնյակ նմանատիպ մարմիններ, նաև օտարերկրյա պետություններ և միջազգային կազմակերպություններ։ Մինչև 25 քառ. մետր մակերեսով պետական հողամասերի համար նախատեսվում է բացառություն այն կանոնից, ըստ որի հողը չի կարող առանձնացվել դրա վրայի շենքից. սա բացում է հնարավորություն վարձակալության տալու փոքր հողատարածքներ, օրինակ՝ բանկոմատի, վճարային տերմինալի, սուրճի կամ հյութի ավտոմատի, շարժական կրպակի տակ, նույնիսկ եթե հողամասը ձևականորեն «ծանրաբեռնված» է որևէ շենքով։

Հողերի կառավարման կենտրոնացումից բացի, կա հենց այս ամբողջ բարեփոխման ֆինանսական հակառակ կողմը։ «Բյուջետային համակարգի մասին» օրենքի 57-րդ և 281-րդ հոդվածները ուղղակիորեն թվարկում են համայնքի սեփականություն համարվող հողերի կողքին նաև «համայնքի վարչական տարածքում գտնվող պետական սեփականություն համարվող հողերի» վարձակալության վարձավճարները՝ որպես համայնքի բյուջեի եկամտի աղբյուր։ «Տեղական ինքնակառավարման մասին» օրենքի 38-րդ հոդվածն այս գործառույթն ուղղակիորեն անվանում է «պետության պատվիրակած լիազորություն»։ Այսինքն՝ ներկայիս համակարգում պետական հողի կառավարումը համայնքի ղեկավարին տրված է որպես պատվիրակված գործառույթ, և հենց դրա հետ եկող եկամուտն է գնում համայնքի բյուջե։ Նախագիծը վերացնում է հենց այս պատվիրակումը, հետևաբար վերանում է նաև եկամտի աղբյուրը։ Հիմնավորումն ասում է, որ ակնկալվում է պետական բյուջեի եկամուտների աճ հենց այս կենտրոնացման հաշվին, բայց ոչ մի տեղ չի քննարկում համայնքային բյուջեների կորուստը, և ինքն էլ խոստովանում է, որ ազդեցության ֆինանսական չափը հնարավոր չէ ճշգրիտ հաշվարկել։

«Տեղական ինքնակառավարման մասին» օրենքի 67-րդ հոդվածը, և գրեթե բառացիորեն նույն ձևակերպումով Երևանի օրենքի 80-րդ հոդվածը, սահմանում են, որ Ազգային ժողովի ընդունած օրենքներով համայնքների եկամուտների նվազեցումը պետք է փոխհատուցի պետությունը, բացառությամբ որոշ հարկային դեպքերի։ Եթե այս սկզբունքը կիրառելի է հողի վարձակալության եկամուտների կենտրոնացման նկատմամբ, պետությունը կարող է իրավականորեն պարտավոր լինել փոխհատուցել համայնքներին կորցրած եկամուտը, ոչ թե պարզապես վերցնել այն։ Ոչ Հողային օրենսգրքի նախագիծը, ոչ դրա հիմնավորումը որևէ խոսք չեն ասում փոխհատուցման մասին, և հայտնի չէ՝ սա հարկային բացառության տակ է ընկնում, թե ոչ։ Երևանի օրենքի 73-րդ հոդվածից երևում է, որ քաղաքում այս եկամուտն արդեն սահմանափակված է միայն այն պետական հողերով, որոնց կառավարումը հատուկ հանձնված է քաղաքապետին, ինչը հուշում է, որ Երևանը, որտեղ կենտրոնացած է մեծ մասը պետական հաստատություններից ու հողերից, կարող է լինել կենտրոնացումից ամենաշատ ազդակիր համայնքը դրամական առումով։

Կենտրոնացման տրամաբանությունը հիմնավորման մեջ ձևակերպված է. պետությունը ձևականորեն սեփականատեր է, բայց գործնականում չի կարողանում լիարժեք տնօրինել իր հողերը, քանի որ որոշումն ամեն համայնքում առանձին է կայացվում, առանց միասնական քաղաքականության, ինչի հետևանքով շատ հողամասեր չեն օգտագործվում կամ տնտեսական շրջանառության մեջ չեն դրվում։ Մեկ կենտրոնական մարմնի ձեռքում կենտրոնացնելով՝ հնարավոր է ապահովել ավելի հետևողական մոտեցում։

Կենտրոնացումն ինքնին կարող է նոր խնդիրներ ստեղծել։ Բյուջետային կորուստը համայնքների համար, որի չափն անհայտ է, և որի փոխհատուցման մեխանիզմ Հողային օրենսգրքի նախագծում կամ դրա հիմնավորման մեջ չի նշվում, թեև Տեղական ինքնակառավարման օրենքի 67-րդ հոդվածը կարող է իրավական հիմք տալ նման փոխհատուցում պահանջելու համար։ Կա նաև գործնական հեռավորության խնդիր. մինչ այժմ տեղական հարցը, օրինակ՝ մի փոքր հողամաս վարձակալելու դիմումը, լուծում էր հենց տեղում համայնքի ղեկավարը, հիմա այն պետք է անցնի կենտրոնական կոմիտեով, ինչը կարող է դանդաղեցնել փոքր, տեղական բնույթի հարցերի լուծումը, հատկապես հեռավոր մարզերում։ Ուշադրության արժանի է նաև, որ բարեփոխման առանցքային մասերը (2-րդ և 6-րդ հոդվածի 3-րդ կետը) ուժի մեջ են մտնելու առանձին, ավելի ուշ ամսաթվից՝ 2027 թվականի հունվարի 29-ից, քան մնացած օրենքը, որը ուժի մեջ է մտնում հրապարակումից 6 ամիս հետո. սա հուշում է, որ անցումը գործնականում ավելի բարդ է, քան թվում է, և հավանաբար կախված է մյուս չորս օրենքների զուգահեռ ընդունումից ու կիրարկումից։ Ինչպես նշված, նախագիծը դեռ ընդունված չէ, և վեց ամսվա ընթացքում պետք է ընդունվեն նաև անհրաժեշտ ենթաօրենսդրական ակտերը։