Հայկական ֆեռոմոլիբդենը՝ դեպի ԵՄ․ պետությունը կփոխհատուցի մաքսատուրքի 50%-ը

2025 թվականի հունվարից Հայաստանում գործում է ծրագիր, որով պետությունը փոխհատուցում է հայկական ապրանքներ Եվրոպական միության և Միացյալ Թագավորության շուկա արտահանողներին այն մաքսատուրքի գումարը, որը նրանք վճարում են ներմուծող երկրում։ Բացատրության մեջ նշվում է նաև Կանադան որպես թիրախային շուկա, բայց հենց այս ծրագիրը հաստատող որոշման բնագիրը Կանադան որպես ներմուծող երկիր առայժմ չի հիշատակում. սա կա՛մ անճշտություն է, կա՛մ ցույց է տալիս, որ որոշման մեջ արդեն եղել է լրացուցիչ, մեզ անհայտ փոփոխություն։

Ծրագիրն ընդհանուր առմամբ ընդգրկում է մշակող արդյունաբերության արտադրանքը, բայց ունի հստակ բացառություններ, և դրանցից մեկը մետաղների արտադրության ամբողջ ոլորտն է։ Այս խմբից երկու նեղ ենթակատեգորիա (խողովակների արտադրություն և որոշակի տեսակի ալյումինե նրբաթիթեղի արտադրանք) արդեն վերադարձված էին ծրագրի մեջ որպես բացառության բացառություն, և ստանում են լրիվ փոխհատուցում։ Ֆեռոմոլիբդենի արտադրությունը, որը դասակարգվում է որպես գունավոր մետաղների խմբի մաս, մինչ այս փոփոխությունը ամբողջությամբ դուրս էր մնում ծրագրից, թեև, ինչպես նշվում է հիմնավորման մեջ, ֆեռոմոլիբդենն ունի կարևոր տնտեսական դեր, և դրա արտահանումը Եվրոպական միության շուկա ենթակա է մաքսատուրքի, ինչը թուլացնում է հայկական արտադրանքի մրցունակությունը։

Այս նախագիծը ֆեռոմոլիբդենի արտադրանքը (կոնկրետ դասակարգչային խումբ, որը ներառում է ֆեռոհամաձուլվածքները) ավելացնում է ծրագրի ընդգրկման ցանկում, բայց ոչ լրիվ պայմաններով։ Մինչդեռ մյուս ընդգրկված ապրանքները ստանում են փոխհատուցում մաքսատուրքի ամբողջ հաշվարկված գումարի չափով, ֆեռոմոլիբդենի համար փոխհատուցումը սահմանվում է միայն այդ գումարի կեսի չափով։ Բացատրության մեջ սա ուղղակիորեն կապվում է քաղաքականության նպատակի հետ. կիսակետ արտադրանքի (ֆեռոմոլիբդենն ինքնին վերջնական ապրանք չէ, այլ հումքի տեսակի կիսապատրաստուկ) լրիվ սուբսիդավորումը կարող էր նվազեցնել խթանը՝ արտադրությունը հետագայում ավելի բարձր արժեքով վերամշակելու համար, մինչդեռ կիսով չափ փոխհատուցումը պահպանում է որոշակի աջակցություն՝ առանց ամբողջությամբ վերացնելու այդ խթանը։

Փոփոխության երկրորդ մասն արդեն վերաբերում է ամբողջ ծրագրին, ոչ միայն ֆեռոմոլիբդենին. մինչ այժմ դիմումին պարտադիր կերպով պետք է կցվեր ներմուծողի ու արտահանողի միջև կնքված արտահանման պայմանագիրը։ Գործնականում պարզվել է, որ սա միշտ նպատակահարմար չէ, ուստի այս պահանջը դառնում է պայմանական՝ պայմանագիրը ներկայացվում է միայն այն դեպքում, երբ առանց դրա հնարավոր չէ նույնականացնել կոնկրետ գործարքը։

Փոփոխության դրական կողմն ակնհայտ է. մի ամբողջ արտադրական ուղղություն, որն ունի իրական տնտեսական քաշ Հայաստանում, ստանում է հասանելիություն օժանդակության ծրագրին, որտեղից մինչ այժմ ամբողջությամբ բացառված էր, և միևնույն ժամանակ պարզեցվում է վարչարարությունը բոլոր օգտվողների համար՝ պայմանագրի ներկայացման պահանջը մեղմացնելով։

Կան նաև ռիսկեր, որոնց մասին արտահանողները պետք է կանխապես մտածեն։ Առաջինը դասակարգման ճշգրտության հետ է կապված. փոխհատուցումն ամբողջությամբ կախված է նրանից, թե ապրանքն ինչ դասակարգային խմբի է դասվում, և եթե կոնկրետ արտադրանքը սահմանագծին մոտ է կանգնած (օրինակ՝ ոչ միանշանակ ֆեռոհամաձուլվածք, թե արդեն մի փոքր ավելի վերամշակված արտադրանք), կարող է ծագել վեճ կամ ուշացում փոխհատուցումը ստանալիս։ Սա կանխելու համար նպատակահարմար է դեռ արտահանելուց առաջ գրավոր հստակեցում ստանալ Էկոնոմիկայի նախարարությունից, թե կոնկրետ որ դասակարգային խմբին է դասվում տվյալ արտադրանքը։ Երկրորդը՝ ժամկետային ռիսկն է. դիմումը պետք է ներկայացվի ապրանքի սահմանն անցնելուց առավելագույնը վեց ամսվա ընթացքում, հակառակ դեպքում դիմումն ավտոմատ մերժվում է, և հատկապես նոր ընդգրկված արտադրողների համար, ովքեր դեռ վարժված չեն այս ծրագրի ընթացակարգերին, կա ուշանալու իրական վտանգ։ Սա կանխելու համար պետք է արտահանման օրվանից անմիջապես նշանակել ներքին վերջնաժամկետ։ Երրորդը՝ հարկային պատմության պահանջն է. եթե ընկերությունն ունի նույնիսկ արտահանման հետ ուղղակիորեն չկապված ժամկետանց հարկային պարտավորություն կամ վերջին տարվա ընթացքում հարուցված վարչական վարույթ պարտք գանձելու համար, ամբողջ դիմումն ավտոմատ մերժվում է։ Սա կանխելու միակ միջոցը կանխավ, դիմում ներկայացնելուց առաջ, ստուգել ընկերության հարկային կարգավիճակը և կարգավորել ցանկացած կուտակված պարտք։ Չորրորդը՝ քանի որ պայմանագրի ներկայացումն այժմ պայմանական է, բայց հստակ չի սահմանվում, թե կոնկրետ երբ է այն «անհրաժեշտ», ողջամիտ է պայմանագիրը միշտ պատրաստ ունենալ՝ խուսափելու համար նախարարության հավելյալ հարցումից և դրանով պայմանավորված ուշացումից։

Ազդակիր են ֆեռոմոլիբդեն արտադրող և Եվրոպական միություն կամ Միացյալ Թագավորություն արտահանող ընկերությունները, ինչպես նաև, ընդհանուր առմամբ, ծրագրից օգտվող բոլոր արտահանողները՝ պայմանագրի պահանջի մեղմացման մասով։

Փոփոխությունն ուժի մեջ կմտնի հրապարակմանը հաջորդող օրվանից և կտարածվի միայն այդ օրվանից հետո կատարված արտահանումների վրա. այսինքն՝ ավելի վաղ կատարված արտահանումների համար հետադարձ ուժ չի ունենա։