Բեռների հետագծման նոր կանոններ. ինչպես են մաքսային մարմինն ու օպերատորը փոխանակելու տվյալներ նավիգացիոն կապարակնիքների մասին

Կառավարության այս նախագիծը սահմանում է, թե ինչպես պետք է տեղեկություններ փոխանակեն երկու մարմիններ՝ «հսկող մարմինը» (փաստացի՝ մաքսային մարմինը) և «լիազորված օպերատորը», որը կառավարում է Եվրասիական տնտեսական միության (ԵԱՏՄ) տարածքով տարանցիկ փոխադրվող բեռների վրա դրվող էլեկտրոնային նավիգացիոն կապարակնիքները։ Այս կապարակնիքներն օգտագործվում են, որպեսզի հետևեն՝ արդյոք տարանցիկ բեռը, որի համար մաքսատուրք չի վճարվել (քանի որ ուղղակի անցնում է Հայաստանով), իրականում դուրս չի բերվում առանց թույլտվության ու ապօրինի վաճառվում ներքին շուկայում։ Նախագիծը բխում է 2022 թվականի ապրիլին ստորագրված ԵԱՏՄ համաձայնագրից և վարչապետի 2023 թվականի ապրիլյան որոշմամբ սահմանված ժամանակացույցից, որով այս կարգի ընդունումը եղել է կանխատեսված քայլերից մեկը։

Նախագծով սահմանվում է տեղեկատվության փոխանակման երեք եղանակ, հստակ հերթականությամբ. հիմնական եղանակը՝ ավտոմատացված, API-ի միջոցով, «Հայաստանի Հանրապետության արտաքին առևտրի ազգային մեկ պատուհան» հարթակի (trade.gov.am) միջոցով. մինչ այդ եղանակի գործարկումը, կամ անհաղթահարելի ուժի (ֆորսմաժոր) դեպքում՝ միջանկյալ եղանակ, երբ հսկող մարմինը կարող է ուղղակիորեն մուտք գործել օպերատորի համակարգ, իսկ օպերատորը մուտքի քայլերն ուղարկում է էլեկտրոնային փոստով մեկ աշխատանքային օրվա ընթացքում. և երրորդ, առավել նեղ եղանակ՝ երբ որոշակի տվյալ չի հասանելի վերոնշյալ երկու եղանակներով, և հսկող մարմինը կոնկրետ հարցում է ուղարկում էլեկտրոնային փոստով, որին օպերատորը պատասխանում է նույնպես մեկ աշխատանքային օրում։ Նախագիծը նաև մանրամասն թվարկում է, թե կոնկրետ ինչ տեղեկություններ է օպերատորը փոխանցում հսկող մարմնին (օրինակ՝ հետագծման մեկնարկն ու ավարտը, արտակարգ իրավիճակների կամ չարտոնված գործողությունների մասին ազդանշաններ) և ինչ տեղեկություններ է հսկող մարմինը փոխանցում օպերատորին (կապարակնիք կիրառելու որոշումներ, ակտիվացման/ապաակտիվացման փաստաթղթեր, կապարակնիքի փոխարինման կամ հանման վերաբերյալ որոշումներ)։ Առանձնահատուկ է ուժի մեջ մտնելու ժամկետը. մեծ մասը ուժի մեջ է մտնում հրապարակմանը հաջորդող տասներորդ օրը, բայց հենց հիմնական՝ ավտոմատացված API եղանակը պարտադիր կդառնա միայն հրապարակման ամսվան հաջորդող 13-րդ ամսվա 1-ից, այսինքն՝ մոտավորապես մեկ տարի անց։

Դրականը նա է, որ նախագիծը հստակ ժամկետներ է սահմանում (մեկ աշխատանքային օր) տեղեկատվության փոխանցման համար, ինչը կարևոր է հատկապես արտակարգ իրավիճակների կամ կասկածելի գործողությունների արագ արձագանքման տեսանկյունից։ Իրատեսական է նաև, որ համակարգը գործարկվում է աստիճանաբար. փոխանակ առաջին իսկ օրվանից պահանջելու լիարժեք ավտոմատացում, նախագիծը թողնում է անցումային շրջան՝ ձեռքով կամ էլեկտրոնային փոստով եղանակների միջոցով, ինչպես նաև նախատեսում է ֆորսմաժորային իրավիճակների համար առանձին լուծում։ Կարգավորումը նաև համապատասխանեցված է ԵԱՏՄ մակարդակում արդեն ընդունված մի քանի որոշումների հետ, ինչը նշանակում է, որ Հայաստանի կանոնները չեն հակասի հարևան անդամ երկրների կիրառած մեխանիզմներին։

Սակայն գործնականում մոտավորապես առաջին 13 ամիսների ընթացքում տեղեկատվության փոխանակումը հիմնականում կհենվի ձեռքով և էլեկտրոնային փոստով եղանակների վրա, ոչ թե ավտոմատացված API-ի, այսինքն՝ հենց այն ժամանակահատվածում, երբ համակարգը նոր է և ամենաշատ կարիք ունի սերտ հսկողության, տեղեկատվության փոխանցումը կախված կլինի աշխատակիցների ձեռքով կատարած գործողություններից, և ամենաարագ պատասխանն էլ սահմանված է մեկ ամբողջ աշխատանքային օր, ոչ թե իրական ժամանակում։ Ավտոմատացված համակարգի գործարկումը հետաձգվում է մոտ մեկ տարով, ինչի հետևանքով անցումային շրջանում տեղեկատվության փոխանակումը մեծապես կախված կլինի ձեռքով գործողություններից և էլեկտրոնային նամակների ժամանակին մշակելուց։ Սա կարող է մեծացնել տեղեկատվության ուշ փոխանցման, մարդկային սխալների և դրա հետևանքով բեռների ուշացման ռիսկը։

Ուղղակիորեն ազդակիր են հսկող մարմինը (մաքսային մարմինը) և լիազորված օպերատորը, որոնց միջև հարաբերություններն են կարգավորվում։ Անուղղակիորեն սա վերաբերում է նաև Հայաստանով տարանցիկ բեռներ փոխադրող ընկերություններին ու փոխադրողներին, քանի որ իրենց բեռների հետագծման հուսալիությունն ու հնարավոր միջադեպերին արձագանքման արագությունը կախված է հենց այս համակարգի աշխատանքից։ Ավելի լայն իմաստով սա մաքսային վերահսկողության գործիք է, որի նպատակը՝ կանխել տարանցիկ, մաքսատուրքից ազատված բեռների ապօրինի «անհետացումը» ճանապարհին և առանց հարկերի վճարման ներքին շուկա մուտք գործելը։