Անշարժ գույքի ու փոխադրամիջոցի հարկը. ինչ է իրականում փոխվում

Առաջինը՝ մինչ այժմ պետական մարմինները, համայնքային հիմնարկները, Կենտրոնական բանկը և պետական ու համայնքային ոչ առևտրային կազմակերպությունները (օրինակ՝ պետական համալսարանները, հիվանդանոցները, մշակութային հաստատությունները) ընդհանրապես ազատված էին անշարժ գույքի հարկից՝ անկախ նրանից, թե ինչ գույք ունեին։ Նույն կերպ՝ տրանսպորտային միջոցների գույքահարկից ազատված էին պետական մարմիններն ու Կենտրոնական բանկը (համայնքային հիմնարկների հետ մեկտեղ)։ Նոր օրենքով այս ընդհանուր ազատումը կտրուկ նեղանում է։ Անշարժ գույքի հարկից պետությունն ու համայնքներն այսուհետ ազատված են միայն չկառուցապատված հողամասերի մասով, տրանսպորտային միջոցների գույքահարկից ազատված մնում են միայն համայնքային հիմնարկները։ Փաստացի սա նշանակում է, որ նախարարությունների, պետական գերատեսչությունների, համայնքային վարչական շենքերի, Կենտրոնական բանկի, պետական համալսարանների ու հիվանդանոցների շենքերն ու մեքենաները սկսելու են ենթարկվել գույքահարկման, մինչդեռ մինչ այժմ դրանք լրիվ ազատված էին։ Ելնելով նրանից, որ մեծ մասը կենտրոնացած է Երևանում, սա ամենայն հավանականությամբ լրացուցիչ եկամուտ է հատկապես մայրաքաղաքի բյուջեի համար։ (Ի դեպ՝ բազմաբնակարան շենքերի բնակարանատերերի ազատումը հողի ընդհանուր բաժնային մասնաբաժնի համար ոչնչով չի փոխվել, դա արդեն կար նախկինում էլ, պարզապես նույն ձևակերպումն է մնացել)։

Երկրորդը՝ ավելի նուրբ, բայց գուցե ավելի կարևոր փոփոխություն է վաճառքի/գրանցման կանոններում։ Մինչ այժմ, եթե ինչ-որ մեկը ուզում էր վաճառել (օտարել) իր բնակարանը կամ մեքենան, կադաստրը/գրանցող մարմինը գործարքը գրանցում էր միայն այն դեպքում, եթե տվյալ գույքի գծով հարկային պարտք չկար։ Բայց այս պահանջն ուներ երեք հստակ բացառություն՝ եթե վաճառքն իրականացվում էր հարկադիր կատարողի, սնանկության կառավարչի կամ գրավառուի (օրինակ՝ բանկի, որը գրավադրված գույքն է իրացնում) կողմից, ապա հարկային պարտքը գրանցումը չէր խոչընդոտում։ Նոր օրենքով այս պահանջն ընդլայնվում է շատ ավելի լայն շրջանակի վրա՝ ոչ միայն վաճառքի, այլև ցանկացած պետական գրանցման, վերագրանցման, հաշվառումից հանման կամ նոր վկայականի/վկայագրի դեպքում (բացառությամբ առաջին անգամ պետական գրանցման ենթակա գույքի)։ Իսկ բացառությունների ցանկը միաժամանակ փոփոխվում է։ Նոր բացառություններն են՝ պետական մարմինների ակտերի հիման վրա կատարվող գրանցումները (ներառյալ դատական հարկադիր կատարումը և քրեական վարույթը), տեղական ինքնակառավարման մարմինների ակտերի հիման վրա կատարվող գրանցումները, և ժառանգությամբ ստացված սեփականության գրանցումը։ Սա նշանակում է, որ սնանկության կառավարչի կողմից գույքի վաճառքը և գրավառուի (օրինակ՝ բանկի) կողմից գրավադրված գույքի իրացումը այլևս առանձին բացառված չեն։ Այս երկու դեպքում գրանցումը կախված կլինի սեփականատիրոջ հարկային պարտքից, մինչդեռ նախկինում չէր։ Սա գործնական խնդիր կարող է դառնալ, քանի որ սնանկ հայտարարված կամ գրավադրված գույքի իրացման արդյունքում գույքը կորցնող սեփականատերը հաճախ հենց նաև հարկային պարտք ունեցող մարդն է, և հիմա նման դեպքերում գույքի փոխանցումն ու գրանցումը կարող են կախված մնալ հենց նրա չվճարած հարկերից, ինչը կարող է դանդաղեցնել բանկերի ու սնանկության վարույթների ընթացքը։

Բացի այս երկուսից, օրենքի մեկ այլ մասը կապում է Հարկային օրենսգիրքը մի նոր՝ դեռ ուժի մեջ չմտած «Երևան քաղաքում տեղական ինքնակառավարման մասին» օրենքի հետ, ինչը հուշում է Երևանի տեղական ինքնակառավարման համակարգի նախատեսվող փոփոխությունների մասին։ Օրենսգրքի 2-րդ հոդվածում ուղղակի ավելացվում է հղում այդ նոր օրենքին, իսկ 46-րդ հոդվածում ճշտվում է, որ տեղական հարկերի վճարումը կատարվում է նաև այն կարգով ու հերթականությամբ, որը կսահմանվի համայնքի հանդեպ պարտավորությունների կատարումը կարգավորող այլ ակտերով։ Երկուսն էլ, ինչպես հենց օրենսգրքում է նշված, ուժի մեջ կմտնեն միայն այն պահից, երբ ուժի մեջ կմտնեն Երևանի նոր օրենքի 74-րդ և 75-րդ հոդվածները, այսինքն՝ սա մի ամբողջ առանձին բարեփոխումից է կախված, որի ժամկետը հայտնի չէ։

Ազդակիր են, առաջին հերթին, պետական մարմիններն ու հիմնարկները, Կենտրոնական բանկը և պետական/համայնքային ոչ առևտրային կազմակերպությունները, որոնք առաջին անգամ սկսելու են վճարել գույքային հարկեր իրենց շենքերի ու մեքենաների համար։ Երկրորդ՝ բոլոր նրանք, ովքեր գնում, վաճառում կամ վերագրանցում են անշարժ գույք կամ մեքենա, հայտնվում են ավելի լայն հսկողության տակ։ Երրորդ, և հատկապես՝ բանկերն ու սնանկության կառավարիչները, որոնց համար գրավի իրացումն ու պարտապանի ակտիվների վաճառքն այլևս ավտոմատ բացառված չեն այս պահանջից։ Ժառանգներն, ընդհակառակը, հստակորեն մնում են բացառության մեջ։

Օրենքն արդեն գործում է, բացի մի քանի մասից՝ պետական/համայնքային գույքի հարկային արտոնության նեղացումը (անշարժ գույքի մասով) ուժի մեջ կմտնի 2027 թվականի հունվարի 1-ից, իսկ Երևանին առնչվող երկու հոդվածները՝ Երևանի նոր օրենքի կիրարկումից հետո միայն։ Վեց ամսվա ընթացքում պետք է ընդունվեն համապատասխան ենթաօրենսդրական ակտերը, իսկ տարածքային կառավարման լիազոր մարմինը պետք է Կադաստրի կոմիտե ներկայացնի պետական սեփականություն հանդիսացող գույքի ամբողջական ցանկը։